دکتر حمیدرضا نمازی: تاریخ پزشکی فقط روایت گذشته نیست؛ ابزاری برای فهم آینده است

به گزارش روابط عمومی موزه ملی تاریخ علوم پزشکی ایران، دکتر حمیدرضا نمازی در آیین بزرگداشت حکیم ابوعلی سینا که در مؤسسه پژوهشی میراث مکتوب برگزار شد، با طرح بحثی درباره تفاوت میان «پزشکی تاریخی» و «تاریخ پزشکی» اظهار کرد: باید میانHistorical MedicineوHistory of Medicineتمایز قائل شد؛ چرا که در پزشکی تاریخی، پزشکی گذشته در چارچوب پارادایم و اقتدار علمی زمان خود مورد توجه قرار می‌گیرد، در حالی که در تاریخ پزشکی، متون و دانش پزشکی گذشته دیگر مرجعیت بالینی ندارند و به اسناد ارزشمند تاریخ اندیشه، تاریخ اجتماعی و تاریخ فرهنگ تبدیل می‌شوند.

وی از پدیده «موزه‌ای کردن» به عنوان ثبت در تاریخ یاد کرد و گفت: نباید پزشکی تاریخی را صرفاً به اشیا، موزه‌ها و روایت‌های تاریخی تقلیل دهیم. در حالی که اگر از این مرحله عبور کنیم، پزشکی تاریخی می‌تواند به «تاریخ علم» تبدیل شود و زمینه را برای فهم دقیق‌تر روندهای تحول دانش فراهم کند.

چرا باید تاریخ پزشکی بخوانیم؟

دکتر نمازی با طرح این پرسش که «چرا باید تاریخ علم و تاریخ طب بخوانیم، وقتی بسیاری از درمان‌های گذشته دیگر کاربردی در پزشکی امروز ندارند؟» گفت: یکی از پاسخ‌ها این است که این آثار و متون، اسناد مهمی برای تاریخ‌نگاری فرهنگی و اجتماعی هستند. پاسخ دیگر نیز به مسئله هویت بازمی‌گردد؛ چرا که بخش مهمی از هویت علمی و فرهنگی ما در تاریخ علم و پزشکی شکل گرفته است.

وی افزود: البته نباید تاریخ علم را صرفاً به تاریخ مفاخر و مشاهیر تقلیل داد. تاریخ، چیزی متعلق به گذشته و تمام‌شده نیست؛ بلکه همچنان بر زمان حال سایه می‌اندازد و بسیاری از مسائل امروز ما ریشه در روندهای تاریخی دارند.

رئیس موزه ملی تاریخ علوم پزشکی ایران در همین زمینه به خیابان ناصرخسرو تهران اشاره کرد و گفت: اگر به این خیابان نگاه کنیم، هنوز می‌توان ردپای تاریخ علم را در آن مشاهده کرد؛ از داروفروشی و مواد شیمیایی گرفته تا عکاسی. این مشاغل و حرفه‌ها ریشه‌هایی در تاریخ آموزش و شکل‌گیری علوم جدید در ایران دارند.

تاریخ؛ عاملی برای ایجاد تواضع علمی

دکتر نمازی یکی دیگر از کارکردهای مهم تاریخ علم را ایجاد «تواضع علمی» دانست و گفت: وقتی تاریخ را مطالعه می‌کنیم، متوجه می‌شویم که در دوره‌های مختلف چه چیزهایی با اطمینان علمی پذیرفته شده و بعدها تغییر کرده‌اند. این موضوع به ما یادآوری می‌کند که ممکن است بخشی از باورهای علمی امروز نیز در آینده نیازمند بازنگری باشند.

وی افزود: تاریخ علم به ما نشان می‌دهد که نباید نسبت به دستاوردهای زمانه خود دچار غرور علمی شویم. مطالعه تاریخ، نوعی احتیاط و تواضع علمی ایجاد می‌کند و به ما یادآور می‌شود که علم همواره در حال تغییر و تحول است.

از پزشکی تاریخی تا تاریخ علم

رئیس موزه ملی تاریخ علوم پزشکی ایران در ادامه با اشاره به نمونه‌هایی از تاریخ پزشکی ایران، به تحولات آموزش پزشکی در دوره قاجار و شکل‌گیری دارالفنون پرداخت و گفت: در دوره‌ای که پزشکی قدیم و پزشکی جدید در ایران در برابر یکدیگر قرار گرفته بودند، تلاش‌هایی برای ایجاد نوعی همزیستی میان این دو جریان صورت گرفت.

وی با اشاره به شخصیت‌هایی همچون میرزا احمد طبیب کاشانی و دکتر محمد کرمانشاهی، از آنان به عنوان نمونه‌هایی از این دوره گذار یاد کرد و افزود: دکتر محمد کرمانشاهی در ابتدا نماد دانش پزشکی قدیم بود، اما پس از سفر به فرانسه و آشنایی با علوم جدید و آوردن میکروسکوپ به ایران، به یکی از چهره‌های مهم پزشکی نوین تبدیل شد. این تحول را می‌توان نمونه‌ای روشن از گذار از دانش پزشکی قدیم به پزشکی مدرن دانست.

دکتر نمازی همچنین از شخصیت‌هایی چون ارنست کلوکه، ویلیام اوسلر و نورمن مور به عنوان نمونه‌هایی از پزشکانی یاد کرد که در کنار فعالیت‌های پزشکی، به تاریخ پزشکی نیز توجه جدی داشتند.

وی با اشاره به ویلیام اوسلر و توجه ویژه او به تاریخ گفت: او از چهره‌های بسیار نوآور پزشکی مدرن بود، اما در نهایت به تاریخ پزشکی توجه ویژه‌ای پیدا کرد و در شکل‌گیری جریان تاریخ پزشکی در بریتانیا نقش داشت. این پرسش مهم مطرح می‌شود که چرا فردی که چنین نقش مهمی در تحول پزشکی مدرن داشته، به تاریخ پزشکی روی می‌آورد؟

دکتر نمازی سپس به ماهیت تاریخی دانش پزشکی اشاره کرد و گفت: شاید دلیل آن این باشد که فهم پزشکی، خود فهمی تاریخی است و پزشک برای درک درست پزشکی باید بداند که این دانش چگونه شکل گرفته و چگونه تحول یافته است.

تاریخ پزشکی و آینده‌پژوهی

رئیس موزه ملی تاریخ علوم پزشکی ایران در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به رویکردهای جدید در تاریخ‌نگاری گفت: یکی از ظرفیت‌های مهم تاریخ، کمک به آینده‌پژوهی است. اگر تاریخ را فقط برای شناخت گذشته مطالعه کنیم، بخشی از ظرفیت آن را نادیده گرفته‌ایم.

وی افزود: در برخی رویکردهای جدید، تاریخ‌نگاری به گونه‌ای دنبال می‌شود که بتواند الگویی برای فهم آینده ارائه کند. پزشکی تکاملی نیز نمونه‌ای از حوزه‌هایی است که در سال‌های اخیر اهمیت یافته و در موضوعاتی مانند سرطان مورد استفاده قرار گرفته است.

از «موزه‌ای کردن» تا «تاریخ‌نگاری»

وی در پایان با انتقاد از تقلیل تاریخ پزشکی به روایت‌های موزه‌ای تصریح کرد: یکی از غفلت‌های مهم ما این بوده که بخش قابل توجهی از تاریخ پزشکی را صرفاً موزه‌ای کرده‌ایم و در نتیجه، ظرفیت اسناد برای تاریخ فرهنگی و اجتماعی را کمتر مورد توجه قرار داده‌ایم. مسئله اصلی این است که از «طب تاریخی» به «علم تاریخی» و از آن به «تاریخ علم» حرکت کنیم. اگر این گذار را جدی بگیریم، متون، اشیا و اسناد پزشکی گذشته تنها روایت‌هایی از گذشته نخواهند بود، بلکه به منابعی برای شناخت چگونگی شکل‌گیری علم، تحولات اجتماعی و حتی مواجهه ما با آینده تبدیل خواهند شد.

دکتر نمازی خاطرنشان کرد: تاریخ پزشکی زمانی می‌تواند به‌درستی جایگاه خود را پیدا کند که از محدوده صرفاً موزه‌ای و افتخار به مشاهیر عبور کرده و به مطالعه انتقادی و روش‌مند تاریخ علم و جامعه پیوند بخورد.

دریافت فیلم سخنرانی دکتر حمیدرضا نمازی