دکتر نمازی: پژوهش بدون تامل فلسفی به دستورالعمل‌های ناکارآمد تبدیل می‌شود

رئیس موزه ملی تاریخ علوم پزشکی با تأکید بر پیوند ناگسستنی اخلاق و فلسفه پزشکی اظهار کرد: بحث از اخلاق پزشکی و اخلاق پژوهش، بدون تأمل در سرشت و فلسفه پزشکی، به مجموعه‌ای از کدها و دستورالعمل‌های فنی تقلیل می‌یابد که گاه نه‌تنها کارآمد نیستند، بلکه اثر معکوس دارند.

پزشکی؛ علم، حرفه یا فراتر

دکتر نمازی با مرور دیدگاه‌های مختلف فلسفی درباره ماهیت پزشکی گفت: برخی پزشکی را صرفاً علم می‌دانند، برخی آن را حرفه (Profession) تلقی می‌کنند، اما واقعیت این است که پزشکی «Metascience» است؛ دانشی فراتر از علم صرف که در آن تدبیر، قضاوت و ملاحظات انسانی نقشی اساسی دارند.

وی افزود: پزشکی نه کاملاً شبیه فیزیک و شیمی است و نه می‌توان آن را صرفاً با رویکرد زیست‌شناسی توضیح داد.

ضرورت بازگشت به مفهوم «مراقبت»

رئیس موزه ملی تاریخ علوم پزشکی با اشاره به نقدهای وارد بر حرفه‌گرایی (Professionalism) گفت: پزشکی زمانی حرفه شد که «مراقبت» محور آن بود، اما در برخی موارد، حرفه‌گرایی به حسابگری صنفی و فشارهای فرساینده منجر شده است.

او تأکید کرد: مراقبت یک زنجیره به‌هم‌پیوسته است؛ اگر یکی از حلقه‌ها از بین برود، کل نظام مراقبت فرو می‌پاشد.

اخلاق؛ مطلق یا نسبی

دکتر نمازی با تشریح مکاتب اخلاقی از کانت‌گرایی تا نتیجه‌گرایی و فضیلت‌گرایی گفت: اخلاق نه کاملاً مطلق است و نه کاملاً نسبی. در چارچوب «principal»، اصولی مانند صداقت، سودرسانی، پرهیز از آسیب، عدالت، جبران، سپاسگزاری و بهبود خود، همگی معتبرند، اما ممکن است در شرایط خاص با یکدیگر تعارض پیدا کنند.

وی افزود: اخلاق در عمل نیازمند «تعادل‌سازی و تعلیق موقت اصول» است، نه اجرای خشک و بی‌تأمل آن‌ها.

چالش بزرگ پژوهش معاصر

وی یکی از چالش‌های جدی علم معاصر را «بحران تکرارپذیری پژوهش‌ها» دانست و گفت: بخش قابل‌توجهی از پژوهش‌های علمی، به‌ویژه در پزشکی، در تکرارهای بعدی به نتایج مشابه نمی‌رسند که این مسئله اعتماد به علم را با چالش مواجه کرده است.

وی افزود: این بحران تنها مسئله تقلب یا جعل داده نیست، بلکه به روش‌شناسی، فشار برای انتشار و نظام‌های ارزیابی پژوهش بازمی‌گردد.

هوش مصنوعی؛ فرصت بزرگ و چالش اخلاقی نوین

رئیس موزه ملی تاریخ علوم پزشکی همچنین با اشاره به گسترش هوش مصنوعی در پژوهش تصریح کرد: از سال ۲۰۲۳ تاکنون، بیش از نیمی از متون تولیدشده در جهان با کمک هوش مصنوعی بوده و پیش‌بینی می‌شود این رقم تا سال ۲۰۲۷ به بیش از ۹۰ درصد برسد.

وی با اشاره به مفاهیمی چون «هالوسینیشن»، «ناچینگ» و «کاهش مهارت انسانی» هشدار داد: هوش مصنوعی می‌تواند هم ابزار توانمندساز پژوهش باشد و هم عامل تضعیف تفکر انتقادی، اگر بدون چارچوب اخلاقی استفاده شود.

عمومی‌سازی پژوهش؛ حلقه مفقوده علم در ایران

دکتر نمازی با انتقاد از دیده‌نشدن بسیاری از پژوهش‌های ارزشمند ایرانی گفت: در گذشته، پایان‌نامه‌ها و پژوهش‌ها مستقیماً به حل مسائل عمومی منجر می‌شدند، اما امروز فاصله‌ای جدی میان پژوهش دانشگاهی و حوزه عمومی ایجاد شده است.

وی عمومی‌سازی پژوهش را یکی از رسالت‌های اصلی علم معاصر دانست و در پایان بر ضرورت بازتعریف نسبت پژوهش با جامعه تأکید کرد و گفت: امروز پژوهش درباره روش‌ها، داوری‌ها، مشوق‌ها و تأثیرات اجتماعی پژوهش، به اندازه خود پژوهش اهمیت دارد.

او تأکید کرد: پژوهش باید نسبت خود را با جامعه، آموزش و خدمات عمومی بازتعریف کند؛ نه اینکه صرفاً ابزاری برای ارتقا و امتیاز باشد.