دکتر حمیدرضا نمازی: مناقشات تاریخی میان طب قدیم و طب جدید

به گزارش روابط عمومی موزه ملی تاریخ علوم پزشکی، دکتر نمازی در آغاز سخنان خود هدف سخنرانی‌اش نه صرفاً معرفی ابن‌سینا، بلکه بررسی چالش‌ها و دوگانه‌های شکل‌گرفته در تاریخ پزشکی ایران به‌ویژه در دوره مواجهه با طب مدرن است.

تاریخ‌نگاری و تغییر رویکردها

دکتر نمازی با اشاره به تحول در شیوه‌های تاریخ‌نگاری علوم، گفت: «الگوهای جدید تاریخ‌نگاری، تاریخ را دیگر صرفاً مجموعه‌ای از وقایع و توالی‌های تقویمی نمی‌دانند؛ بلکه بر معنا، روایت و تغییرات مفهومی تأکید دارند. همین نگاه است که امکان تحلیل متفاوت تاریخ پزشکی ایران را فراهم می‌سازد.»

وی افزود: مکاتب مختلف تاریخ‌نگاری، شامل تاریخ‌نگاری از پایین تا تاریخ‌نگاری مفهومی و زبانی، نشان می‌دهند که چگونه معناهای پزشکی در طول زمان دگرگون شده‌اند. به همین دلیل، مفاهیم و معانی که پیشینیان درباره‌اش سخن گفتند، در طی زمان دچار تغییر و تطور شده است، از این رو، نیازمند بازخوانی تازه‌ای از مواردی همچون ابن سینا در پرتو تحولات اجتماعی و علمی هستیم.

ورود طب جدید و نخستین تنش‌ها

وی سپس به نمونه‌هایی از پزشکان برجسته عصر قاجار پرداخت و نقش آنان را در انتقال مفاهیم پزشکی نوین به ایران بازگو کرد و گفت: میرزا محمد کرمانشاهی، پس از تحصیل در فرانسه، نخستین میکروسکوپ و لام‌های گلبول خون را به ایران آورد و در دارالفنون تدریس کرد. او نخستین پزشک ایرانی بود که مفهوم فیزیوپاتولوژی را معرفی کرد و همین امر سبب شد تا برخی به مخالفت با او برخیزند و به او لقب "دکتر کفری" بدهند.

رییس موزه ملی تاریخ علوم پزشکی همچنین به فعالیت پزشکانی همچون میرزا رضا دکتر، میرزا علی همدانی و میرزا احمد طبیب کاشانی اشاره کرد و نشان داد که چگونه این افراد در دهه‌های پایانی قاجار کوشیدند میان طب قدیم و جدید مسالمت ایجاد کنند، هرچند تنش‌ها و مقاومت‌هایی نیز وجود داشت.

از دارالفنون تا دانشکده پزشکی

وی با مرور سیر تحول آموزش پزشکی از دارالفنون تا تأسیس دانشکده پزشکی در سال ۱۳۱۳ توضیح داد: «اگرچه در آغاز، طب قدیم و جدید به موازات هم تدریس می‌شدند، اما به‌تدریج طب جدید غلبه یافت و کرسی‌های طب ایرانی به تاریخ طبیعی یا تاریخ پزشکی تغییر عنوان دادند. با این حال، میراث طب ایرانی در کنار پزشکی نوین به حیات خود ادامه داد و در بسیاری از حوزه‌ها همچون داروسازی قالب دانشگاهی با روش شناسی نوین پیدا کرد.

دکترنمازی در این بخش به نقش قاسم غنی در شکل‌گیری کرسی تاریخ و اخلاق پزشکی در دانشکده پزشکی اشاره کرد و افزود: «اصرار غنی بر تأسیس کرسی تاریخ پزشکی و اخلاق پزشکی، نقطه عطفی در تاریخ آموزش عالی ایران بود و نشان از اهمیت تاریخ و اخلاق پزشکی در ساختار نوین آموزش پزشکی ایران داشت. به عبارت دیگر درایت قاسم غنی، گذاری هوشمندانه از پزشکی تاریخی به تاریخ پزشکی بود.

رییس موزه ملی تاریخ علوم پزشکی ایران، در نهایت به چهار دوره گفتمانی اشاره کرد و گفت: گفتمان رد طب نوین که نمونه آن اعطای لقب "کفری" به دکتر محمد کرمانشاهی بود. گفتمان مسالمت طب قدیم و جدید که در نوشته های میرزا علی دکتر و ساختار آموزشی دارالفنون دیده می شود. گفتمان تفکیک طب قدیم و جدید که در تشکیل کرسی طب ایرانی در مدرسه طب دیده می شود و سرانجام گفتمان تبدیل پزشکی تاریخی به تاریخ پزشکی و تشکیل کرسی اخلاق و تاریخ پزشکی در آغاز دانشکده پزشکی تهران.

تاریخ پزشکی، بخشی از هویت اجتماعی

دکتر نمازی در جمع‌بندی سخنان خود تأکید کرد: «تاریخ پزشکی صرفاً مجموعه‌ای از رویدادهای پشت‌سرهم نیست؛ بلکه بخشی از هویت فرهنگی و اجتماعی ماست. بسیاری از واژه‌ها و مفاهیم مهم اندیشه ایرانی، حتی در عرصه سیاست و فرهنگ، ریشه در پزشکی دارند. بازخوانی تاریخ پزشکی، در واقع بازخوانی هویت فکری و اجتماعی ماست.»