تاریخ تحلیلی برآمدن طب کودکان در ایران به روایت دکتر حمیدرضا نمازی

به گزارش روابط عمومی موزه ملی تاریخ علوم پزشکی ایران، دکتر حمیدرضا نمازی، رئیس موزه ملی تاریخ علوم پزشکی ایران، در نشست روز "آکادمیک" برآمدن طب کودکان در ایران را نتیجه تحول مفهومی کودک، توسعه نهادهای درمانی و تلاش پیشگامان فراموش‌شده دانست و با نگاهی کل‌نگر گفت: طب کودکان در ایران، محصول تغییر در نگاه به کودک، گسترش دانش پزشکی، مشارکت نهادهای اجتماعی و تلاش بی‌وقفه نسل‌هایی از پزشکان و پرستاران است. این سیر تاریخی نشان می‌دهد که سلامت کودک، آینه‌ای است از سلامت جامعه، و مطالعه این تاریخ، ما را به درکی عمیق‌تر از آینده پزشکی ایران می‌رساند.

وی در ابتدای سخنان خود تأکید کرد که «کودکی به‌مثابه یک وضعیت انسانی متمایز و نیازمند مراقبت، امری تازه‌فهم است» و افزود: در طول قرون، کودک یا به عنوان بالغِ کوچک‌جثه یا به‌مثابه موجودی حاشیه‌ای دیده می‌شد. در سنت ایرانی نیز، تا دوره قاجار، نشانه‌ای از رویکرد نظام‌مند به کودک، چه در ادبیات، چه در پزشکی، چه در سیاست عمومی، وجود ندارد.

دکتر نمازی سپس با استناد به کتاب «قرون کودکی» اثر فیلیپ آریه و آثار تاریخ‌نگاران معاصر حوزه پزشکی، نشان داد که تغییر دیدگاه به کودک، با تحول در اندیشه، جامعه‌شناسی خانواده و سیاست‌های بهداشتی پیوند دارد.

از طب عمومی تا اطفال؛ شکل‌گیری هویتی جدید در پزشکی ایران

دکتر نمازی، در بخش دیگری از این سخنرانی، به زمینه‌های پیدایش طب کودکان در ایران پرداخت و تصریح کرد: در دوران قاجار، پزشکی عمومی، شامل تمام سنین بود و کودک به‌عنوان بیمار، تنها در حاشیه طب بزرگسالان تعریف می‌شد. اما از اواخر قاجار و با ورود پزشکان خارجی، مفاهیم نوین درمانی مانند تغذیه، واکسیناسیون و پیشگیری از بیماری، به شکل تدریجی وارد عرصه سلامت کودکان شد.

وی افزود: درمان بیماری‌های شایع عفونی، خصوصاً تراخم، باعث جلب پزشکانی از اتریش و فرانسه شد. همین امر، زمینه‌ساز توجه بیشتر به سلامت کودکان و در پی آن شکل‌گیری تخصص اطفال شد.

پیشگامان گمنام طب کودکان در ایران

در ادامه، دکتر نمازی به پزشکان مؤثر در بنیان‌گذاری طب اطفال اشاره کرد و به اهمیت شخصیت‌هایی چون دکتر محمد کرمانشاهی(دکتر کفری) به دلیل نگارش کتاب امراض الاطفال، میرزا علی دکترهمدانی به دلیل ترجمه کتب مختلف از جمله کتاب احیاء الاطفال، دکتر امیرخان امیراعلم به دلیل پایه گذاری طب کودکان در دارالفنون، دکتر فریدون کشاورز، دکتر محمد قریب، دکتر صادق مختارزاده، دکتر عبدالحسین خان کافی، دکتر مهدی ملک زاده (اولین استاد کودکان در دانشکده پزشکی)، دکتر اهری به دلیل ساختار سازی در طب کودکان پرداخت.

رییس موزه ملی تاریخ علوم پزشکی ایران، گفت: این چهره‌ها، نه‌تنها نخستین متخصصان اطفال در ایران بودند، بلکه با تأسیس بیمارستان‌ها، نگارش کتاب‌های درسی، تربیت پزشک و حتی فعالیت‌های اجتماعی و فرهنگی، سهمی مهم در شکل‌گیری هویت این تخصص داشتند.

وی افزود: دکتر محمد قریب، بنیان‌گذار مرکز طبی کودکان، از جمله کسانی بود که طب را با فرهنگ و انسان‌دوستی درآمیخت و برای آموزش و ارتقای سلامت کودک ایرانی، نقشی بی‌بدیل ایفا کرد. همچنین دکتر فریدون کشاورز به‌عنوان نمونه‌ای از پزشک-مترجم-فعال سیاسی، نقش مهمی در ترویج دانش پزشکی در جامعه داشت.

زنان پیشگام در تاریخ طب کودکان

دکتر نمازی در بخش دیگری از سخنرانی خود، به نقش زنان در پیشبرد طب کودکان اشاره کرد و از چهره‌هایی چون معصومه کحال (که در مطب خود فعالیت های موثری برای زنان داشت)، مریم عمید سمنانی (در انتشار مطالبی برای راه اندازی بیمارستان نسوان و اطفال) و دیگران یاد کرد و افزود: این زنان، چه در عرصه آموزش، چه در تأسیس مدارس قابلگی، تربیت پرستار کودک، چه در نگارش مطالب بهداشتی در نشریاتی چون شکوفه و دانش، نقش اساسی در تغییر نگرش جامعه به کودک داشتند.

او تأکید کرد که تحول طب کودکان در ایران بدون مشارکت زنان پزشک، پرستار، ماما و معلم امکان‌پذیر نبود و این بخش از تاریخ، هنوز به‌درستی روایت نشده است.

از دارالفنون تا مرکز طبی کودکان: نهادهای تخصصی شکل می‌گیرند

در بخش پایانی، دکتر نمازی با اشاره به تحولات نهادی، بیان داشت که از دوران دارالفنون تا دهه ۱۳۴۰ شمسی، روند تأسیس نهادهای تخصصی کودکان، از جمله درمانگاه‌های مادر و کودک، بیمارستان‌های کودکان، بخش‌های اطفال در دانشکده‌های پزشکی و بالاخره مرکز طبی کودکان، به تدریج شکل گرفت.

وی بنیان طب کودکان در ایران را به ترتیب در بیمارستان های امیراعلم، رازی، بیمارستان امام خمینی و سپس بهرامی دانست و گفت: در دهه ۱۳۳۰ و ۴۰، آموزش طب کودکان به‌صورت تخصصی وارد دانشگاه‌ها شد. تأسیس بخش اطفال در دانشکده پزشکی تهران و اعزام پزشکان برای تخصص در اروپا، زمینه‌ساز نهادینه‌شدن این رشته شد.